Profesor Sónia Dias, dziekanka i profesor zwyczajna portugalskiej NOVA National School of Public Health (NOVA NSPH), przez całą karierę dowodziła, że trwałe zdrowie nie powstaje między murami szpitala. W tej rozmowie wyjaśnia, dlaczego recepty społeczne i interwencje oparte na naturze stają się coraz ważniejsze dla tego, jak Portugalia, i cała Europa, myślą o ochronie zdrowia.
Poza chorobą: gdzie naprawdę powstaje zdrowie
Dla Sónii Dias poprawa zdrowia publicznego zawsze oznaczała patrzenie poza mury instytucji ochrony zdrowia. Jako jeden z czołowych głosów w kraju w dziedzinie promocji zdrowia i recept społecznych, Sónia przez całą karierę badała, jak systemy ochrony zdrowia mogą lepiej odpowiadać na nierówności, promocję zdrowia i profilaktykę oraz dobrostan.
Jej praca coraz bardziej skupia się na pytaniu, którego, jak uważa, systemy ochrony zdrowia nie mogą już dłużej ignorować:
Jak sprawić, by ludzie pozostawali zdrowi, zamiast po prostu leczyć ich, gdy zachorują?
„Zdrowie tak naprawdę nie powstaje w szpitalach ani w przychodniach. Znacznie bardziej powstaje w szkołach, w domu, w miejscu pracy, w społecznościach i w otoczeniu natury.”
Ta perspektywa uczyniła ją jedną z czołowych orędowniczek recept społecznych w Portugalii i ważną sojuszniczką projektu NAT-CARE, który pomaga pracownikom ochrony zdrowia odkrywać podejścia oparte na naturze w dziedzinie zdrowia i dobrostanu.
Dlaczego recepta społeczna to coś więcej niż modne hasło
Sónia opisuje swoją zawodową drogę jako napędzaną przez dwa powiązane ze sobą cele: poprawę zdrowia populacji i ograniczenie nierówności zdrowotnych. Przez całą karierę współpracowała z organizacjami międzynarodowymi, interdyscyplinarnymi zespołami badawczymi i europejskimi partnerstwami, wciąż szukając podejść, które mogłyby poprawić wyniki dla ludzi.
Mimo dziesięcioleci inwestycji w ochronę zdrowia, uważa jednak, że wielu z dzisiejszych największych wyzwań zdrowia publicznego nie da się rozwiązać samymi tradycyjnymi modelami medycznymi.
„Wciąż widzimy, że nawet gdy wkładamy w to wiele wysiłku, efekty naszych interwencji nie są takie, jakie naprawdę chcemy osiągnąć.”
Część problemu, jak twierdzi, polega na tym, że systemy ochrony zdrowia wciąż mocno koncentrują się na diagnozie i leczeniu, zamiast uzupełnić to o utrzymywanie ludzi w zdrowiu, profilaktykę i odpowiadanie na szersze uwarunkowania zdrowia.
Jednocześnie systemy ochrony zdrowia mierzą się z rosnącą presją związaną ze starzeniem się populacji, chorobami przewlekłymi, samotnością, izolacją społeczną, nierównościami ekonomicznymi oraz wpływem zmian klimatu na zdrowie.
„System ochrony zdrowia nie będzie w stanie odpowiedzieć na wszystkie te wyzwania, jeśli nie zmienimy sposobu, w jaki pojmujemy zdrowie i opiekę zdrowotną.”
Jako naukowczyni Sónia uważa, że innowacja zawsze musi opierać się na dowodach. Same dowody jednak nie wystarczą.
„Nasze interwencje, ale też badania, muszą mocno opierać się na dowodach naukowych. Ale naprawdę nie możemy mieć skutecznych polityk, interwencji, ani nawet badań z dobrymi danymi, jeśli nie mamy zdolności do zrozumienia, jakie są prawdziwe potrzeby ludzi, populacji i profesjonalistów.”
To zaangażowanie w łączenie badań z praktyką stało się cechą charakterystyczną jej pracy. Zamiast postrzegać świat akademicki i wdrażanie jako odrębne rzeczywistości, Sónia widzi je jako partnerów, którzy muszą działać razem. Wiedza naukowa powinna kształtować praktykę, a praktycy pomagają badaczom zrozumieć, czego naprawdę potrzeba w terenie.
Dla Sónii recepta społeczna to praktyczny sposób na przekucie wielu ambicji zdrowia publicznego w rzeczywistość. O promocji zdrowia, profilaktyce i współpracy między sektorami mówi się w polityce zdrowia publicznego od dawna. Wyzwaniem zawsze było wprowadzenie ich w życie.
„Jak sprawić, by te koncepcje działały w prawdziwym życiu, w prawdziwych systemach ochrony zdrowia i w prawdziwych placówkach zdrowia?”
Recepta społeczna daje jedną odpowiedź. Łącząc ludzi z lokalnymi aktywnościami i zasobami, rozszerza ochronę zdrowia poza leczenie kliniczne i uznaje wiele czynników, które kształtują zdrowie i dobrostan. Sónia postrzega receptę na naturę jako naturalny element szerszego ruchu recept społecznych. Jej zdaniem recepta społeczna nie ogranicza się do jednego rodzaju interwencji.
„Recepta społeczna nie jest wąską ideą tego, co społeczne, a raczej szeroką ideą kontekstu. To właśnie widzi też społeczność międzynarodowa. To sposób patrzenia na zupełnie różne zadania, na zasoby, które istnieją w terenie i w społeczności, i które powinny móc przyczyniać się do zdrowia ludzi, jakości ich życia i dobrostanu. Dla mnie recepta społeczna obejmuje więc, na przykład, receptę kulturową, interwencje oparte na naturze, sztukę, bardziej związane, na przykład, z aktywnością fizyczną, więc może to być bardzo szeroki wachlarz różnych interwencji.”
Kluczową zasadą jest opieka skoncentrowana na osobie: zrozumienie potrzeb, motywacji i okoliczności każdej osoby, a następnie połączenie jej z zasobami, które przyniosą jej największą korzyść.
Szkolenie jako brakujące ogniwo
Jedną z najsilniejszych lekcji płynących z portugalskiego doświadczenia z receptami społecznymi było znaczenie szkolenia zawodowego. Poprzez Social Prescribing Knowledge Centre oraz Portugalską Sieć Recept Społecznych Sónia i jej koledzy blisko współpracowali z pracownikami ochrony zdrowia i partnerami, by zrozumieć, co sprawia, że inicjatywy się udają.
Ich ustalenia były uderzające. Profesjonaliści często popierają zasady recepty społecznej, ale potrzebują umiejętności, pewności siebie i praktycznej wiedzy, by skutecznie ją wdrożyć.
„Gdyby mieli pewność, że wiedzą, co robią, byliby dużo lepiej przygotowani i mieliby dużo lepszy projekt.”
Ta obserwacja mocno wpłynęła na zaangażowanie zespołu FTHub w NAT-CARE oraz na rozwój możliwości szkoleniowych dla pracowników ochrony zdrowia, ponieważ NAT-CARE kładzie duży nacisk na szkolenie, dążąc do wyposażenia pielęgniarek, pielęgniarzy i pracowników ochrony zdrowia w wiedzę, umiejętności i praktyczne narzędzia potrzebne do włączenia interwencji opartych na naturze oraz podejść Zielonej Recepty do ochrony zdrowia.
Pracownicy ochrony zdrowia już o to proszą
Co ciekawe, jeśli chodzi konkretnie o szkolenie i podnoszenie kwalifikacji, Sónia mówi, że jedno założenie okazywało się błędne raz za razem.
„Sądziliśmy, że napotkamy barierę w postaci motywacji pracowników ochrony zdrowia, a tymczasem jest zupełnie odwrotnie.”
W całej Portugalii pracownicy ochrony zdrowia wykazują coraz większe zainteresowanie podejściami społecznymi i opartymi na naturze.
„To oni pierwsi są naprawdę zmotywowani, by dowiedzieć się o tym więcej.”
Ten entuzjazm wyraźnie było widać podczas pierwszego programu szkoleniowego NAT-CARE w Portugalii, który przyciągnął znacznie większe zainteresowanie, niż pierwotnie zakładano. Zdaniem Sónii ta reakcja odzwierciedla rosnącą świadomość, że pracownicy ochrony zdrowia szukają nowych narzędzi, by mierzyć się z coraz bardziej złożonymi wyzwaniami zdrowotnymi.
W stronę systemu ochrony zdrowia skoncentrowanego na profilaktyce i osobie
Patrząc w przyszłość, Sónia uważa, że świadomość, szkolenie i współpraca będą kluczowe, jeśli recepta społeczna i podejścia oparte na naturze mają stać się powszechnym elementem ochrony zdrowia. Portugalia nie zaczyna od zera. W innych krajach istnieją już solidne dowody, a doświadczenia międzynarodowe dają cenne lekcje, które można dostosować do lokalnych realiów.
Ale być może najważniejszym zadaniem jest zmiana tego, jak rozumiana jest sama ochrona zdrowia. Zdaniem Sónii przyszłość leży w wyjściu poza system ochrony zdrowia skupiony przede wszystkim na leczeniu chorób, w stronę systemu skoncentrowanego na profilaktyce, dobrostanie i zdrowiu populacji.
„Nie skupiamy się już na chorobach, tylko na profilaktyce, dobrostanie i zrównoważonej ochronie zdrowia.”
To wizja, która leży u podstaw NAT-CARE i NOVA NSPH, i która może pomóc określić kolejne pokolenie zdrowia publicznego.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest recepta społeczna w ochronie zdrowia?
Recepta społeczna to podejście, które umożliwia pracownikom ochrony zdrowia łączenie pacjentów z nieklinicznymi, lokalnymi aktywnościami i zasobami, sztuką, aktywnością fizyczną, interwencjami opartymi na naturze i innymi, by odpowiadać na społeczne i środowiskowe czynniki kształtujące zdrowie. Działa obok leczenia klinicznego, a nie zamiast niego.
Dlaczego szkolenie jest ważne, by recepta społeczna działała?
Badania portugalskiego Social Prescribing Knowledge Centre pokazują, że pracownicy ochrony zdrowia szeroko popierają tę koncepcję, ale potrzebują praktycznych umiejętności i pewności siebie, by ją wdrożyć. Gdy profesjonaliści czują się przygotowani, wyniki się poprawiają. Szkolenie to krok, który przekłada intencję na skuteczną praktykę.
Czym jest projekt NAT-CARE?
NAT-CARE to finansowany przez UE projekt, który rozwija szkolenia dla pielęgniarek, pielęgniarzy i pracowników ochrony zdrowia, by włączyć interwencje oparte na naturze oraz podejścia Zielonej Recepty do ich praktyki. Łączy uniwersytet i FTHub, koncentrując się na testowaniu projektu pilotażowego.
Jaki związek ma natura z receptą społeczną?
Interwencje oparte na naturze to naturalna część szerszej oferty recept społecznych. Tereny zielone, lasy i aktywności na świeżym powietrzu można przepisywać obok aktywności kulturalnych czy fizycznych, jako zasoby oparte na dowodach dla zdrowia i dobrostanu, nie jako osobną ścieżkę, lecz jako część tej samej logiki skoncentrowanej na osobie.
